کند و کاو در معماری ما (معرفی کتاب)

عنوان کتاب: آشنایی با معماری اسلامی ایران «ساختمان های درون شهری و برون شهری»

تالیف: استاد محمدکریم پیرنیا

تدوین: غلامحسین معماریان

ناشر: سروش دانش

نوبت چاپ : چاپ چهاردهم ، 1388

تعداد صفحات: 391 برگ

این کتاب برای دانشجویان رشته ی معماری کتابی است، بسیار آشنا. آن را در طول تحصیل حتماً خوانده اند، بسیار خواندنی ، قابل فهم و اطلاع رسان است. و اما جریان کتاب: در صفحه نخست کتاب بلافاصله بعد از صفحه ای که فهرست «فیپا» و دیگر مشخصات کتاب را می بینیم، در بالای صفحه این مطلب از آقای معماریان در جهت سندیت کتاب آمده است:

«استاد محترم جناب آقای مهندس پیر نیا

با عرض سلام

با تشکر از این که افتخار تدوین کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران، «ساختمان های درون شهری و برون شهری» را به اینجانب عنایت فرمودید و با توجه به اینکه اجازه چاپ این کتاب از طرف ناشر گرفته شده است خواهشمند است نظرتان را در مورد تدوین و چاپ آن توسط اینجانب اعلام فرمایید. با تشکر غلامحسین معماریان. 28/11/70»

سپس بعد از این تقاضا با دست خطی که زیاد خوانا نیست «استاد پیر نیا» از این که لرزش دست دارند و این که سپاسگزارند که آقای «معماریان» زحمت تدوین کتاب را کشیده اند، چیزهایی نوشته اند، حاکی از راضی بودنِ از کاری که انجام شده است. سپس در صفحه ی بعد جناب آقای «معماریان» نکاتی را فهرست وار، یادآوری کرده اند که آن هم حاکی از چگونگی تدوین کتاب است.

و اما خود کتاب:

کتاب بعد از یک مقدمه ی نسبتاً مفصل، با بخش بندی موضوعی، به سراغ سازه های گوناگون معماری اسلامی ایران می رود و در جهت شناسایی هر کلام بدون طفره را به اصل برده در جهت توضیح هر کدام اطلاعات ارزشمندی به دست می دهد. سازه هایی هم چون: مسجد، مدرسه، بازار، خانه، حمام، آب انبار، و غیره. سپس با رسیدن به پیوست ها بحث مهم و جالبِ «مردم واری در معماری ایرانی» پیش کشیده می شود و پس از بررسی این مهم ما با چهار پیوست رو در رو می شویم، با این اسامی که در فهرست آمده است:

پادیاو، بادگیر و خیشخان، در و پنجره در معماری ایران، شرایط اقلیمی کویر و مسایل مربوط به بناهای خشتی

در پایان نیز یک واژه نامه است که بسیار جالب توجه است و در پی آن فهرست منابع است، که با داشتن ستاره در کنار آن ها، آقای «معماریان»، این کتاب ها را از اسامی نوشته های استاد، «محمد کریم پیرنیا» ، که آن نیز در همین فهرست آمده است؛ جدا نموده اند. خداوند به ایشان – غلامحسین معماریان – عزت روز افزون و روح استاد «محمد کریم پیرنیا» را قرین رحمت و شادی بفرمایند، که بسیار برای معماری ایرانی زحمت کشید.

پژمان مهندس پور

پنجره و نقش آن در معماری سنتی ایران (معرفی کتاب)

عنوان: پنجره های قدیمی تهران
نویسنده: حسین سلطان زاده
عکس ها: رعنا جوادی
ترسیم ها: کار گروهی
ناشر: تهران / دفتر پژوهشهای فرهنگی
نوبت چاپ: اول
سال انتشار: 1375
تعداد صفحات: 312 صفحه
پنجره یکی از عناصر پیوند فضاهای داخلی و بیرونی در ساختمان ها می باشد؛ و البته پنجره، کارکردهای فراوانی در معماری سنتی ایران داشته است. کتاب «پنجره های قدیمی تهران» به بررسی این عنصر - پنجره - در معماری سنتی تهران می پردازد، و البته بسیاری از خصوصیات و تزیینات در پنجره های قدیمی سایر نقاط ایران نیز در این کتاب وجود دارد. پس از پیشگفتار، کتاب در 3 بخش و تعداد زیادی فصل و زیر فصل، تدوین شده و پس از این قسمت ها، یادداشت ها و فهرست های کتاب آمده است که عناوین بخش ها و فصول کتاب به ترتیب عبارتند از:
پیشگفتار
1- پنجره در معماری سنتی ایران
1-1- کارکردهای پنجره
1-2- انواع پنجره
1-3- نحوه تامین سایه
1-4- نقش پنجره در نمای ساختمان
1-5- نحوه شکل گیری پنجره
1-6- پنجره در اسناد مدون
2- تهران در دوران انتقال
2-1- بافت کالبدی تهران در دوران انتقال
2-2- معماری فرنگی
3- پنجره های تهران
3-1- انواع پنجره
3-2- تعداد پنجره در یک دهانه
3-3- عناصر همجوار پنجره
3-4- انواع تزیینات و نقش ها
3-5- برخی از ویژگی های بصری و کالبدی
یادداشتها
فهرست راهنما
فهرست منابع
در فصل 1 از بخش 1 (کارکردهای پنجره) نویسنده به بررسی کارکردهای پنجره در معماری سنتی پرداخته است؛ کارکردهایی مانند تامین نور، تهویه، منظر و تزیینات بنا. در ادامه در فصل 2 از بخش 1 (انواع پنجره) گونه های مختلف پنجره مورد مطالعه قرار گرفته اند. و پس از آن در فصل 3 از بخش 1 با عنوان «نحوه تامین سایه» نویسنده نگاهی دارد به پرده، سایبان و سایر عناصر ایجاد سایه که در ارتباطی مستقیم با پنجره قرار دارند. سپس در فصل 4 از بخش 1 زیر نام «نقش پنجره در نمای ساختمان» نگارنده به بررسی طراحی بنا و پیوند پنجره با آن می پردازد. در فصل بعدی، فصل 5 از بخش 1 – نحوه شکل گیری پنجره- نگاهی خواهیم داشت به عناصر تشکیل دهنده ی پنجره و نقش هندسه در طراحی آن. پس از آن، در فصل 6 از بخش 1 با نام «پنجره در اسناد مدون»، پنجره در متون و نوشته های کهن ادبی و سفرنامه ها مورد پژوهش قرار می گیرد.
بخش دوم کتاب با عنوان«تهران در دوران انتقال» به بررسی پنجره در دوران قاجار و تبدیل آن به پایتخت می پردازد. در فصل 1 از بخش 2 (بافت کالبدی تهران در دوران انتقال) نویسنده نگاهی دارد به معماری و شهرسازی تهران در آستانه ی پایتخت شدن و در واقع معماری سنتی تهران در دوران قاجاریه. پس از آن در فصل 2 از بخش 1 – معماری فرنگی – پژوهشگر به بررسی معماری فرنگی در تهران و نقش پنجره در آن می پردازد.
پس از این دو بخش، در بخش سوم – پنجره های تهران- نویسنده نگاه دقیق تری دارد به پنجره های قدیمی تهران. فصل 1 از بخش 3 (انواع پنجره)، که گونه های مختلف پنجره را مورد بررسی قرار داده است. پس از آن در فصل 2 از بخش 3 (تعداد پنجره در یک دهانه) نگارنده به بررسی تعداد پنجره ها در یک دهانه در معماری سنتی ایران پرداخته است و پس از آن در فصل 3 از بخش 3 (عناصر همجوار پنجره) نگاهی خواهیم داشت به عناصری در معماری که در ارتباط تنگاتنگی با پنجره هستند. عناصر مانند: بالکن، ستون، جان پناه و غیره. سپس در فصل 4 از بخش 3 – انواع تزیینات و نقش ها- تزیینات معماری در پیوند با پنجره مورد مطالعه قرار می گیرد. تزییناتی مانند: آجر کاری، کاشیکاری، گچبری. پس از آن در فصل 5 از بخش 3 (برخی از ویژگی های بصری و کالبدی) نویسنده به بررسی انواع خصوصیات پنجره و شکل بندی آن می پردازد. در انتها، در بخش یادداشتها ، منابع و مآخذ کتاب آمده است.
یکی از ویژگی های شاخص کتاب، افزون بر مطالب آن، تصاویر فراوانی است که در آن آمده است و در واقع در هر بخش، فصل و زیر فصل با توجه به مطالب نوشته شده، تصاویر مرتبط ارائه شده است. تصاویر که خواننده را در فهم بهتر مطالب یاری می کند.
اگر علاقه مند به معماری سنتی و عناصر تشکیل دهنده آن هستید، خواندن این کتاب را به شما پیشنهاد می کنم.
آرش اشایی

از باغ های اساطیری ایران تا آرامگاهی در هند (معرفی کتاب)

عنوان کتاب: تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل (آرامگاهِ بانوی ایرانی تبار)
نویسنده: حسین سلطان زاد ه
ناشر: تهران – دفتر پژوهشهای فرهنگی
نوبت چاپ: 1
سال انتشار: 1378
تعداد صفحات: 156 صفحه
گسترش زبان فارسی و فرهنگ و اندیشه ی ایرانی در کهن، تا آن جا بود که حتی در شرق آفریقا نام سلسله ی شاهنشاهی «رستمیان» شنیده می شد، و البته به جز این، تبادلات فرهنگی «ایران» با کشورهای نزدیک تر و همسایه ی «ایران» نیز به میزان زیاد وجود داشت. «هند» یکی از کشورهای همسایه ی «ایران» بوده که تبادلات فرهنگی آن با «ایران» کاملاً مشخص است. در واقع یکی از سلسله های شاهنشاهی در «هند»، «تیموریان یا مغولان هند» بودند که با توجه به زبان رسمی دربار آن ها - زبان فارسی- و مهاجرت عده ی زیادی از اندیشمندان و بزرگان «ایران» به «هند»، اهمیت خاصی در تاریخ «هند» و «ایران» دارد.
کتاب «تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل» یکی از نوشته هایی است که پیوند «ایران» و «هند» را به خوبی نشان می دهد. کتاب پس از پیشگفتار در دو فصل اصلی و 10 بخش تدوین شده است که عناوین فصول و بخش های اصلی کتاب به ترتیب عبارتند از:
فصل اول: باغ ایرانی
1 – برخی از خصوصیات باغ ایرانی به روایت شاهنامه فردوسی
2 - «باغ ایرانی» به روایت عبدی بیگ
3- برخی از خصوصیات باغ ایرانی
فصل دوم: تاج محل
1 – گورکانیان و فرهنگ ایرانی
2 - تاج محل مزار چه کسی است؟
3 – عناصر و فضاهای تاج محل به روایت پادشاه نامه
4 – برخی از ویژگی های معماری تاج محل
5 – شکل ها و عددهای نمادی و رمزی
6 – معمار تاج محل کیست؟
7 – واژه نامه فنی و هنری متن پادشاه نامه
فصل اول همان گونه که از نام آن مشخص است به بررسی باغ ایرانی می پردازد. بخش 1 از فصل 1 (برخی از خصوصیات باغ ایرانی به روایت شاهنامه فردوسی) به بررسی دو نوع از باغ های ایرانی در شاهنامه ی فردوسی می پردازد: «باغ سکونتگاهی – حکومتی» که در واقع محل زیست و فرمانروایی حکمرانان است؛ و «باغ مزار» که در واقع باغ هایی را شامل می گردد که آرامگاهی را در بر می گیرند. بخش 2 از فصل 1 («باغ ایرانی» به روایت عبدی بیگ) نگاهی دارد به دو سروده از عبدی بیگ درباره ی باغ های صفویه در قزوین. این دو متن عبارتند از: «روضه الصفات» و «دوحه الازهار». در ادامه، در بخش 3 از فصل 1 – برخی از خصوصیات باغ ایرانی – نویسنده در سه مبحث، ویژگی های باغ های ایرانی را برمی شمارد. در ابتدا، خصوصیات کارکردی ، پس از آن خصوصیات کالبدی باغ ایرانی مورد توجه وی قرار گرفته و پس از آن به معرفی انواع فضاهای ساخته شده در باغ های ایرانی می پردازد. همچنین نویسنده در فصل 2 به بررسی تخصصی تر در «تاج محل» می پردازد. ابتدا در بخش 1 از فصل 2 (گورکانیان و فرهنگ ایرانی) با تیموریان هند و تاثیر پذیری آنان از فرهنگ ایرانی آشنا می شویم. در بخش 2 از فصل 2 – تاج محل مزار چه کسی است؟ - با «ممتاز محل» همسر «شاه جهان» آشنا می شویم، کسی که «تاج محل» در واقع آرامگاه وی است. به دنبال آن در بخش 3 از فصل 2 (عناصر و فضاهای تاج محل به روایت پادشاه نامه) نگاهی داریم به ویژگی های گوناگون «تاج محل» به روایت کتاب «پادشاه نامه» نوشته ی «ملا عبدالحمید لاهوری». همچنین در بخش 4 از فصل 2 – برخی از ویژگی های معماری تاج محل – نویسنده به بررسی خصوصیات معماری تاج محل می پردازد و آن را از جنبه گوناگون مانند طراحی و زمینه محیطی و جغرافیایی مورد پژوهش قرار می دهد. در ادامه، در بخش 5 از فصل 2 (شکل ها و عددهای نمادی و رمزی) نگارنده، نگاهی دارد به اعداد و تصویرهایی که در «تاج محل» به کار رفته اند و به بررسی زیبایی شناسانه ی آن پرداخته است. همچنین، بخش 6 از فصل 2 نویسنده پژوهشی دارد درباره ی معمار تاج محل که احتمالاً باید استاد عیسی شیرازی باشد. بخش 7 از فصل 2 واژه نامه ای از کلمات فنی و هنری است که در متن «پادشاه نامه» آمده است. به هر روی کتاب «تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل» کتابی است که افزون بر آشنایی ما با باغ ایرانی، به بررسی یکی از مهمترین بناهای باستانی هند یعنی «تاج محل» می پردازد. اگر شما هم می خواهید پژوهشی داشته باشید بر باغ های ایرانی، سلسله ی تیموریان هند، یا بنای باستانی تاج محل در هند، این کتاب می تواند منبع قابل توجهی برای شما باشد.

آرش اشایی

حافظه‌ي تاريخي و كارِ معمار (معرفي كتاب)

عنوان: ساختارهاي جديد در محيط‌هاي تاريخي
ترجمه و گردآوري: بهرام قديري
تنظيم: شيوا آراسته
ناشر: دفتر پ‍‍‍ژوهشهاي فرهنگي
سال نشر: 1385
شمارگان: 3100 نسخه
تعداد صفحات: 130 صفحه
اگر دغدغه‌ي اين مفهوم را داريد، (ساختار‌هاي جديد در محيط‌هاي تاريخي) و همچنين علاقه‌مند به معماري نيز مي‌باشيد؛ اين كتاب راهنماي خوبي است. به طور كلي اين مجموعه كه با عنوانِ «فرهنگ و معماري» در آورده شده است، و البته اين پژوهش – ساختارهاي جديد در محيط‌هاي تاريخي – كه نوزدهمين دفتر از اين مجموعه نيز مي‌باشد؛ كوشش دارد تا، اول دانشجويان معماري را پاسخ‌گو شود و سپس‌تر جريانِ علاقه‌مند به معماري را. به هر صورت اين دفتر نوزده به موضوعي جالب پرداخته است، كه امروزه در كشوري چون ما، يكي از معضلات عمده و درگير كننده است؛ هم براي معماران و هم براي شهرسازان و شهرداري‌ها. اين‌ كه چگونه مي‌شود در يك كشور دير سال و با آثار بسيارِ بر جا مانده از دوران‌هاي كهن، فضاي شهري را گسترش داد و شهر را زنده نگاه داشت؛ و در كنار آن از فرسايش، خرابي و از هم پاشي بافت قديمي نيز جلوگيري كرد. به عبارت ديگر در اين پژوهش، اول با جنبه‌هاي مختلفي از نظرياتِ گوناگونِ آدم‌هاي صاحب‌نظر در اين حيطه آشنا خواهيد شد؛ و سپس در فصول مختلف با انواع روش‌هايي كه در اين حيطه – ساختار‌هاي جديد در محيط‌هاي تاريخي – به كار مي‌آيد و مورد استفاده قرار مي‌گيرد روبرو خواهيد گرديد؛ سلسله مطالبي، در حدود هفت گفتارِ متفاوت، با اين عناوين:
1- ساختارهاي جديد در پشت نماهاي تاريخي يا مكتب حفظ نما.
2- درجة صفر
3- تلفيق
4- تضاد و تباني
5- تمسخر آميز و ناپايدار
6- قياس يا تشابه
7- غيرقابل رويت، شفافيت
پژمان مهندس پور